trước cơn trầm cảm

#ifwedreamtoolong

thoạt đầu tôi nghĩ, hẳn đây sẽ là một kiểu Murakami: một Murakami của phía bên kia cuộc đời. may là tôi đã nhầm; không có con mèo nào chui xuống giếng nghe điện thoại của ai cả.

kiểu như Đợi bọn mọi, khi đọc xong ấy, thì bạn sẽ muốn khóc. bạn nhận ra mình đang khóc. và bạn mừng vì mình đã khóc. cuốn sách này rất khác, một cái gì rất khác, khiến chúng ta khó thể khóc được. như dông bão của cả cuộc đời được nén vào một dấu chấm cuối câu, để khi dứt bút nhấc lên, ta nghe âm ba ngân lên vang vọng.

Goh Poh Seng làm tôi muốn đọc những gì khác ông viết nữa, hay chỉ là, được đọc lại nguyên bản của cuốn sách này. không phải để xem Nguyễn Dương Quỳnh dịch đúng hay sai. mà để nghe thấy cái tiếng nói, cái giọng rất riêng của người viết ấy, nó vang lên thế nào trong khí quyển của một ngôn ngữ lạ. hẳn là sẽ khác với một Nguyễn Dương Quỳnh nền nã.

tôi cũng không cho rằng đây là một cuốn sách tuyệt vời. tôi biết nó là một cuốn sách tốt; kể được một câu chuyện chân thật, bằng một giọng kể thành thật. có những ngọt ngào, và cũng có đau xót.

Kwang Meng (Quang Minh) có chút gì đó gợi nhắc đến Holden Caufield - một phiên bản mỏng phớt của y, không phải ở khoảng chửi thề, mà ở chỗ cả hai không sao hoà được vào cái xã hội mình. Nhưng có vẻ câu nói của Mr. Banks là miêu tả trúng nhất về nhân vật Meng này: con gái, chớ bao giờ ngừng mơ ước!

tôi cũng không rõ mình có thích Meng như mình có cảm tình với Holden hay không nữa. nhưng tôi nghĩ là tôi muốn nhớ. tôi muốn ghi nhớ cái cảnh Meng đứng ở bến tàu. cái cảnh cuối truyện Meng đứng ở bến tàu vào buổi tối, không có bầu trời và người đàn bà ngoại quốc cất tiếng hỏi. Meng lập tức bỏ đi. cậu không hiểu gì cả. Meng vội vã bỏ đi. cậu không hiểu bà ấy đang nói gì. cậu sợ hãi bỏ đi. cái cuộc đời này đang cố nói gì với cậu vậy?

Một review cụt ngủn

Tiếp sau Ba sai lầm của đời tôi, Chetan Bhagat tiếp tục mang duyên dáng đến bên bạn đọc trong Khi yêu cần nhiều dũng cảm, hay dưới cái tên gọi có phần thành thật hơn, Ba mầu nhiệm của đời tôi.

Ấy phải gọi là phép mầu bởi vì không còn cách nào khả dĩ giải thích được những biến chuyển tráo trở mà không kém phần thành khẩn của vị tác giả ăn khách số một Ấn Độ hiện nay: Chetan Bhagat, lại một lần nữa cho chúng ta thấy, dẻo mồm là một ý niệm luôn luôn mới mẻ. Và tình yêu có tồn tại.

Vì vậy mà cuốn sách này xứng đáng được nhận 3/5 sao. Khỏi trả giá.

Alain và tình yêu

uncut

***

Kết Cuộc của cho Tình Yêu

Đọc thêm một quyển sách viết về tình yêu cũng như thể uống thêm một ngụm nước biển. Chẳng giúp xoa dịu được mấy đỗi, mà ngược  lại, càng khiến cơn khát thêm cồn cào. Ấy là dựa trên giả định, rằng chúng ta lúc nào cũng đòi hỏi nhiều hơn nữa. Vì chúng ta luôn muốn hạnh phúc thêm nữa. Và tình yêu là một lời hẹn,(1) với bao nhiêu là rối bời.

Rối bời vì những mối hồ nghi lúc nào cũng chực dằn vặt khổ chủ -  những kẻ phàm trần đang đứng dợm chân bước qua ngưỡng si mê thể nào rồi cũng phải gặp, rằng đó có phải là tình yêu không, hay ta có xứng với nàng không, hay là làm thế nào nàng cũng yêu ta, hay tình yêu là gì?... Và nhất là, làm sao để tránh phạm phải những sai lầm không thể cứu vãn có thể khiến cho chồi non kỳ vọng vừa mới nhú đây trở thành hối tiếc một đời? Khao khát càng lớn lao, ham muốn càng mãnh liệt thì giày vò càng kinh khủng.

Chẳng gì có thể trấn an hay là xua tan được những bồn chồn, bức rứt dấy lên trong lòng một kẻ đang yêu, hay ít ra là hắn nghĩ hắn đang yêu. Thay vào đó, trong trước tác trứ danh của thời trai trẻ (Luận về yêu, Trần Quốc Tân dịch), Alain de Botton đã nỗ lực chỉ rõ những gì có thể xảy ra, và lý giải cặn kẽ những điều đó, trong suốt đời sống của một câu chuyện tình, giả như là có thật giữa nhân vật tôi và nàng Chloe. Như một nỗ lực ngõ hầu phần nào "giải thiêng" được huyền thoại yêu huyễn hoặc đầy tính "mê lô" trong đời sống xã hội của con người: chúng ta yêu như thế nào.

Khởi nên từ một cuộc gặp gỡ tình cờ tưởng chừng định mệnh vào một chiều "mùa đông xám xịt", trong một quãng ngắn thời gian "lướt qua tính cách nhau" kéo dài cho đến lúc "bước qua cửa hải quan", thì "tôi đã phải lòng Chloe mất rồi". Đó là khởi đầu cho cuộc phiêu lưu tình ái say đắm và nồng nàn, cũng như dự cảm cho một kết cuộc khi tôi nhận ra "rằng tôi sẽ không còn yêu cô nữa". Dẫu cho đó có là tình yêu kéo dài 3 năm hay đã thực hành phép đặt lại tên cho nhau như một cố gắng kiến tạo "những nếp gấp độc nhất và thầm kín hơn của tình yêu", nhưng một khi điều đó xảy đến, và chắc là điều đó sẽ xảy đến, thì cũng không cách nào ngăn lại được. "Người ta yêu nhau, rồi người ta không yêu nhau nữa."(2) Có chăng là khi cơn bộc phát u ám đã qua, ta nhận biết được mình đã trở thành "kẻ khủng bố tình ái" như thế nào.

Khác biệt nằm ở lựa chọn được biết. Bởi tuy đứng trước "đối tượng ham muốn", khó lòng đừng được những khát khao, và dẫu đa số chúng ta rồi cũng có cùng kết cuộc "đắm đuối"(3), nhưng nhận chân được thêm điều gì đang xảy ra, là tăng thêm cơ hội ta tránh được bị rơi vào "đối cực của khôn ngoan", tức là tránh được cảnh biết đúng mà không làm theo được vậy. Bởi rốt cuộc hết thảy nhiêu khê nói đến đây sẽ là phi lý, nếu không được dẫn hướng bởi thôi thúc hướng đến trở thành "một con a-míp hạnh phúc". Không có cái liên tục gắng sức thực thi đó, thì mọi mối quan hệ tình ái sẽ thành ra vô nghĩa. Vì chúng ta không thể cứ sống trong tự dối lừa rằng "phần bù" ấy là mãi mãi. 

Trở lại với tình yêu. Cái Alain không nhắc đến, và có phần thừa nhận qua những mô tả về "nỗi sợ hãi hạnh phúc", ấy là sự xuất hiện của tình yêu. Không phải có được nhờ những lao tâm khổ tứ hay là vất vã kéo dài, tình yêu đến với tôi như một món quà được ban tặng, và vì vậy, như Alain đã viết, mà nó thành ra mơ hồ, mông lung và gây sợ hãi. Nỗi sợ rằng ngày mai tôi không còn yêu nàng nữa. Bằng cách cho tình yêu có khởi đầu là một tiên đề, tức là cái gì đó hiển nhiên đúng mà ai cũng thừa nhận, qua đó, gián tiếp Alain công nhận tính bất định của trò đùa tình ái: chúng ta không thể biết trước hay là dự báo được lúc nào thì tình yêu đó đổ ập xuống đầu mình, hoặc giả là chúng ta không ngờ tới, dù cho có ngờ ngợ "thức ăn sắp được mang ra". Mọi chuyện chỉ bắt đầu khi một ai đó xuất hiện và khuấy đảo cuộc đời ta như thể ấy là lần đầu tiên ta "thấy rung động ở cái vùng vẫn được các nhà thơ gọi là trái tim, những rung động chỉ có thể mang một ý nghĩa - [là] thêm một lần nữa tôi lại bắt đầu yêu." 

Và đó là kết cuộc đích đáng cần có, cho tình yêu.

 - A Míp

(*) Mọi trích dẫn trong ngoặc kép, nếu không có ghi chú gì thêm, là được trích từ Luận về yêu.

(1) "sắc đẹp là hứa hẹn của hạnh phúc" - Stendhall

(2) Françoise Sagan 

(3) Trần Dần

Để tình yêu hát

Đây là bài đieerm điểm phim, hơi lộn xộn.

 Dưới bóng cây Sơn Trà (Under the hawthorn tree) là câu chuyện dung dị về tình yêu, và cuộc đời bình dị. Người ta gặp nhau, rồi người ta không còn gặp nhau nữa: Buồn ơi, chào mi! Chỉ ký ưsc còn lại.

Hai diễn viên chính mang nét đẹp thanh tú, lối diễn nhẹ nhàng, rất thích hợp làm tâm điểm cho mắt nhìn người xem suốt bao nhiêu phút quên rồi. Nưx Nữ chính có vẻ là diễn viên múa. 

Cảnh cô chạy đi nhặt quả bóng chuyền gợi nhắc đến những nhân vật nữ trong truyện của adachi. Thực ra là cô lướt ngang sân, về phía anh. Đẹp như múa.

Cảnh đau lòng nhất phim là cảnh từ trên quay xuống phòng Tịnh Thu. Mẹ cô đang đujc đục rãnh cho những xấp giấy mà chốc lát sau sẽ thành hình chiếc phong bì. Tiểu Tôn ngồi cạnh bên băng lại băng chân cho Tịnh Thu. Rồi nước mắt lăn dài, cả hai người họ. Tình yêu vẻ như là phải kìm nén như thế. Bà mẹ không nói gì, cũng không tỏ vẻ rắn rỏi hay lo lắng. Nước mắt lăn dài. Phòng tuyệt nhiên không có tiếng nào khác, ngoài tiếng đục giấy dằn từng hồi một.

Câu chuyện có cái kết đasng đáng ra phải buồn, nhưng dường như ấy là đieeuf điều chúng ta hằng chờ đợi. Không phải tình yêu định mệnh một phát chung thân suốt đời hoài nhớ đến, cũng không phải kiểu cách tình cảm ttrong sáng tuổi hoa mai gờn gợn gợi nhớ nhung. Tôi cho là chúng ta đều vẫn đang chờ đợi để có chăng một lần trong đời, được nghe tình yêu cất tiếng hát thầm lặng. Như cách hai người họ đứng ở hai bên biwf bờ sông, vòng tay ra trước như là ôm nhau, rồi lặng lẽ rời xa. 

Anh vẫn đứng đó. 

Chờ đợi cả cuộc đời.

Beautiful things do not ask for attention. - Sean
Neither does love.

Trong công viên, ở góc vườn [2]

1. Giữa sân trẻ chơi, đứng cây ngô đồng. Câu này bị nhịu. Phải sửa lại thành: Giữa sân trẻ chơi, có cây ngô đồng; hoặc xuôi tai hơn: Cây ngô đồng đứng đó, giữa sân trẻ chơi. Nhưng thứ tự miêu tả mang một ý nghĩa nhất định ở đây, tức là khung cảnh hiện lên chú trọng việc phân biệt rạch ròi thứ tự trước-sau: là sân cát với trẻ đang chơi, và cây ngô đồng. Nên ta viết lại: Giữa sân trẻ chơi, đó cây ngô đồng.

Giữa sân trẻ chơi đó cây ngô đồng. Nó đang nói chuyện với tôi. Thật chứ không phải đùa, cây ngô đồng đứng đó và đang nói chuyện với tôi. Như thể chính tôi cũng là một cái cây màu xanh vậy. Chuyện trò lanh quanh, câu được câu chớ, đại loại có thể chép lại như này:

- Sáng trời nhiều mây mát nhờ!
- Ừ, nắng suốt thế cháu mệt lắm chú ạ.
- Ấy, gọi anh thôi. Không thân không thích, đã vậy tuổi tác khác hệ quy đổi chéo qua lại thì cũng chẳng cách nhau bao nhiêu. Với lại, ra dáng thiếu nữ rồi, không cần phải quá lễ phép vậy. Gọi anh đi, nhé!
- Ừ, anh này hôm nay ngồi đấy làm gì không chơi cát à?
- Tuổi trẻ kỳ diệu lắm, có thể chơi mãi một trò tuột lên tuột xuống thế mãi mà không chán. (thật ra tuổi trẻ ấy chỉ mới hơn hai tuổi thôi.) Anh thì đã trôi qua tuổi dại dột ấy rồi. Bây giờ bước vào tuổi già bồng bột, chỉ ngồi đây thôi.
- Ừ, bồng bột ngồi đấy đi.

Ừ, bồng bột ngồi thế thôi.


2. Tôi nghiêng về phương án dịch The remains of the day thành Phần còn lại của ngày - courtesy to Bồng Bột Từng Là Nhà Thơ, hơn là Tàn tích của ngày. Bởi vì cái gọi là tàn tích ấy, thực ra chính là thời gian: thời gian của trống rỗng rồi sẽ đến. Nhưng không phải vì thiếu vắng tình yêu, mà ngược lại vì tình yêu từng hiện hữu mà còn lại trống rỗng.

3. Tình yêu là si mê hay tình yêu và si mê? Huyền thoại ấy có lẽ chẳng bao giờ chung quyết được. Dẫu đã rời xa đám đông điên loạn.

Những kết cuộc

"Xong rồi. Để mặc đi."

cách bình minh một quãng, về phía đêm tối.

tôi bước lên cân và đồng hồ chỉ sang 11 giờ. buổi trưa xoay ngang, nắng trườn trên sàn nhà. gió nhẹ thổi qua. tôi nghĩ bấy giờ là tháng ba. cô bảo: ra hồ Rùa đi! tôi liếc sang: quán đập rồi còn đâu. có hoa sao dầu nào vừa bay qua?

2 giờ sáng, chúng tôi co rúm lại trước những đợt gió thổi. lại gió thổi; vẫn giờ này: thành phố xa lạ. cách bình minh một quãng, về phía đêm tối. bất giác đưa tay lên môi, rít một hơi dài, nhom lên đóm lập lòe trong đêm, rồi xõa xuề nhả ra một luồng hơi khan.

những ngày oi ã. nắng vàng rươi mặt đường.

buối tối mát trời, nhưng càng về sáng càng oi. tôi tự hỏi bao giờ điều này kết thúc? bao giờ tôi thấy biển?

tin nhắn từ số lạ, đầu số nước ngoài: chuyện gì đã xảy ra? tôi khựng lại, đèn chuyển thành màu vàng nhờ nhờ rồi tối hẳn lại. có tiếng điện thoại reo. tôi không thấy bàn tay nữa. như chao liệng một vòng trong đầu. giếng sâu.

- con mèo biến mất rồi.
tiếng ai đó trả lời.

Trong phạm vi hẹp

thì hội sách là nơi có mật độ tập trung gái đột biến cao hơn cả siêu thị. Thiếu mỗi cái máy lạnh.

và, thế nên bất kể hội hay không sách, sau đây là nhóm xì tin, không theo thứ tự có nghĩa nào hết:

- Thần thoại Sisyphus, Trẻ: ~200trang/13x20/85k.
- Tiền không mua được gì, Michael Sandel, Trẻ: TBA
- Mẹ, thơm một cái, Cửu Bả Đao, Nhã Nam: 260trang/14x20.5/70k
- Phật ở tầng áp mái, Julie Otsuka, nxb Phụ nữ: 48trang/13x20.5/48k
- Điệp viên Z.21 - kẻ thù tuyệt vời của nước Mỹ [The spy who loved us], Thomas Bass, Nhã Nam: 408trang/14x20.5/100k
- Xa đám đông điên loạn, Thomas Hardy.
- Dữ liệu lớn - Cuộc cách mạng sẽ làm thay đổi cách chúng ta sống, làm việc và tư duy, Trẻ: 344trang/14.5x20.5/120k
- Hồ, Banana Yoshimoto, Nhã Nam: 204trang/13x20.5/56k
- Đảo, Tư, Trẻ: 220trang/13x20/55k.
- ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Patrick Modiano, Nhã Nam: 153trang/14x20.5/48k.
- Ai cùng tôi cạn chén, Cổ Long, Nhã Nam: 216trang/14x20.5/60k.
- Đoản luận về tình yêu, Alain de Botton, Gia Vũ dịch: TBA
- Những đứa con của nửa đim, Nham Hoa, Nhã Nam: TBA
- Từ Beirut đến Jerusalem, Thomas L. Friedman, Alphabook.720trang/16x24/249k
- Con đường Hồi giáo, Nguyễn Phương Mai, Nhã Nam: 304trang/14x20.5/78k.

Bonus:
Tiểu sử Ben-Gurion, Trí Vương dịch, Alphabook: 519trang/16x24/179k
Tào Tháo - thánh nhân đê tiện, Alphabook: 169k


sơ sài thế thôi mà đã bạc triệu rồi. ai bảo nghề sách không giàu được?

Vì sao là tủ lạnh?

hay Làm thế nào để đọc một bài thơ?

*

Trong bộ dạng một cái tủ lạnh, Virgil nói chuyện cà kê vài chai nhấm nhá cùng Vĩng biệt, các gangster.



Các bác nghĩ là vì sao?


(còn tiếp)

Nói ngắn

Đừng mơ từ bỏ số mệnh, hay có thể là trò lấy số của trẻ con.

Biệt ngữ

Thói quen duy trì lâu ngày sẽ thành văn hóa. Mặt khác, thời gian cũng bào mòn dần cái nghĩa ban đầu của thói quen. Ngôn ngữ xét như một khía cạnh của văn hóa, cũng mang trong mình quá trình quên lãng như vậy. Dù không thể phủ nhận nghĩa trong một sinh ngữ được định nghĩa và tái định nghĩa thông qua biết bao hoạt động đời sống cộng đồng ngày ngày.

Ví dụ như gay vốn chỉ đến những người vô lo (carefree) và vui tươi (merry), nay phần lớn được hiểu như xu hướng tính dục đồng giới (homosexual). Đối ứng trong tiếng Việt là vô khối, nhất là với gốc Hán-Việt: đểu cáng là phường mua gánh bán bưng, nay rụng đuôi đi thành phường - phường đểu cáng; cứu cánh là đích cuối song đường xa quá dài nên cần bám vào phao.

Hiện tượng dùng từ lệch nghĩa so với ban đầu không chỉ nói lên dụng ý của người sử dụng, hay là vấn đề của lòng kiêu hãnh. Bởi ngôn ngữ, trong từng chi tiết nhỏ nhặt của đời sống, còn là phương tiện ký thác tinh thần đương thời; mà hiện tại thì mãi mãi.

Những gì bị chệch khỏi dòng chảy cuồn cuộc của cuộc đời, bị quên lãng hay dứt khỏi cái giao tiếp hằng ngày, sớm hay muộn, dù không thành tử ngữ thì có chăng cũng chỉ là một dạng biệt ngữ lưu truyền trong cộng đồng nhỏ hẹp và bí bách, cứng nhắc và quên lãng, thi thoảng được đôi ba người đời nhắc đến, như mắt lướt ngang qua những tấm mộ bia trong nghĩa địa từ điển mà thôi.

Cố nhiên, sẽ vẫn còn đó, những lớp nghĩa không mất đi bao giờ. Chỉ là cần ít nhiều sửa soạn, để phần nào có thể nhòm thấy cái tinh thần thời đại ấy: cái không khí mà từ đó một tác phẩm được hoài thai  và mãi mãi hướng về.

Chính vậy, Haroun và biển truyện cần được đặt trong bối cảnh của những ngày rong ruổi để có thể hiểu được vì đâu có thể xem như là một biệt ngữ: một lá thư và là lời từ biệt gởi đến đứa con trai. Bố sẽ về.

Cô độc duyên khởi

1.





2. Tôi nghĩ mình có hẹn với mùa xuân.

Mi có bi không?

Bị xỉ nhục mang đến một cảm giác thật khó chịu; cứ như đưa mắt dõi theo đuôi khói của chiếc máy bay đang kéo một đường mờ mờ ngang nền trời xa tít kia: bò hoài hoài chẳng dứt. Khó chịu vô cùng. Nhưng thế mà lại tốt. Cái dư vị càng khó thể nuốt trôi chừng nào thì càng chứng tỏ ta không chấp nhận hạ mình chừng ấy: ta xứng đáng với những điều tốt đẹp hơn. Và bởi không chấp nhận bị xỉ nhục nên tất yếu là ta phản kháng. Phản kháng rồi thể nào cũng dẫn tới đánh trả. Và cái ngày chúng ta bật lại những gì chúng ta cho rằng không xứng đáng với mình, ấy là cái ngày mà người đàn ông ra đời. Bọn chó con dẫu chỉ mới năm ba khi đó, cũng đã bắt đầu trở thành đàn ông theo cái cách như vậy.

Tôi sẽ không lằng nhằng giải thích với bạn bọn chó con ấy là ai đâu. Cũng không dẫn dắt bạn theo vào một dây những khai triển có tính chất khiêu khích và gợi mở. Điều tôi muốn nói ở đây, và chỉ muốn tập trung vào thôi ấy, là cái cung cách phản kháng của bị xỉ nhục. Khác biệt là sự hướng lên.

Bằng chứng là bọn chúng đã không chấp nhận: chúng khóc. Phản ứng theo một cung cách ướt át đẫm tuyến lệ thế này thì thật quá không có gì đáng tự hào: chẳng đực tính cứt gì. Nhưng có phản ứng với cảm xúc như vậy tức là, ít nhất, bọn chúng không chấp nhận cơn đau ấy như là một điều gì đó hiển nhiên. Không như cái cách người đàn ông trong trích đoạn sau đây, đã chấp nhận bị xỉ nhục như một việc không thể nào thay đổi được:

Ziegler đưa cái bát ra, lắc lắc cái khẩu phần thường rồi đứng đó đợi. "Mày còn muốn gì nữa?" Blockaltester hỏi: hắn ta không nghĩ Ziegler được quyền có khẩu phần thêm và đẩy anh ta ra, nhưng Ziegler quay lại và nhẫn nhục xin nữa. Anh ta rõ ràng bị chuyển sang trái mà, Blockaltester cứ đi mà xem chỗ phiếu, anh ta có quyền nhận suất đúp. Khi lấy được rồi, Ziegler lặng lẽ mang về giường ăn. 

chẳng có chút gì khả dĩ gọi là hướng lên trong cái cách Ziegler lặng lẽ ngồi ăn suất đúp cả. Và cũng vì vậy nên nó tàn khốc.

(Chỉ nội trong tác phẩm này thì) Mario Vargas cho thấy mình không phải là nhà văn của bóng tối: ông không tạo ra bóng tối, hay nói cách khác, ông không tạo ra ánh sáng. Tức nghĩa là, chẳng có gì lấp lánh một cách thánh thiện được chủ tâm tạo ra. Mọi thứ như được gói trong một bao bọc nhờ nhờ: những khu nhà của các khối lớp hiện lên mờ mờ trong sương, những buổi họp diễn ra  trong buồng tắm mù mịt khói thuốc, những đan xen của ngôi trần thuật nhằm tạo nên một mạng lưới vô nhân xưng cho các tuyến nhân vật... Hay là chủ đích của ông muốn xoá nhoà những gì có thể nhìn thấy bằng mắt để tập trung hơn vào cái bản chất bên trong - kết cuộc sau cùng của con người chúng ta: "chiếc quan tài đơn côi giữa văn phòng, chiếc quan tài đường như trống rỗng". Dẫu thế nào thì ông cũng là một người viết bao dung.

Tôi thật không phải với bạn. Nhưng đây không phải là câu chuyện bình thường dành cho những bé gái, cũng không phải là câu chuyện giông tố về trẻ con. Tôi thật không phải với bạn. Chứa nhiều dụ ngôn trong nó, mà tôi muốn rằng mỗi người đọc có thể tự bật ra: về Quân đội, về luật lệ, về trung uý Gamboa, về Báo Đen, và chính là về niềm kiêu hãnh ở trong mỗi chúng ta nữa. Tôi thật không phải với bạn. Nếu những tiết lộ trên đây làm hỏng mất sự hồi hợp của bạn đối với câu chuyện chờ được đọc này, nhưng tha lỗi cho tôi, vì những gì cần được nói đây, cần phải được nói: rằng chính trực đôi khi không phải là sự khoa trương đạo đức mà là một công cuộc âm thầm và kiên tâm, hướng tới sự thật. Bất kể sự thật ấy rồi có thế nào đi nữa. Tôi thật không phải với bạn. Đến thế này đã là quá nhiều nhưng nếu có một đề từ dành cho người đọc thì ắt hẳn phải là: "Thằng buồi, mi có bi không?" hay nhại theo giọng cứt đái của bọn học viên trong trường, khi hất mặt nói với nhau bằng thái độ thách thức:

- thằng cặc, mày có dzái không?


Tôi thật không phải với bạn.

Một trường hợp khác

1. Lẽ ra mọi chuyện đã khác nếu ông lão Allan Karlsson không trèo qua cửa sổ, trốn khỏi Nhà Già vào sinh nhật thứ 100 của mình. Lẽ ra cục diện cuộc chiến, và cũng như thế giới sau đó, đã khác nếu Einstein và đồng đạo không đồng ý cùng ký tên vào bức thư gửi Tổng thống Mỹ đương nhiệm, thúc giục phê chuẩn cho sự thành lập và theo đuổi, cái sau này được gọi là, Dự án Manhattan. Lẽ ra mọi sự đã rất khác, nếu lịch sử có thể nếu.

Nhưng rốt cuộc thì ông lão Allan cũng đã trèo qua cửa sổ trốn khỏi Nhà Già "đi về chân núi xanh": những gì đã xảy ra vốn đã xảy ra rồi, và còn lại là phần lịch sử. Nhưng giá như chúng ta có một lịch sử khác, tức là câu chuyện lịch sử ấy được kể theo một lối khác vậy.

2. Nói [là] khác, hẳn vì dựa trên sự đồng thuận một quan niệm chung về cái bình thường - một giá trị phổ dụng, như: nếu nói về lượng, thì ấy là bolshevik [số đông]; nếu nói về văn hoá, thì ấy là mainstream [dòng chính/chủ lưu]. Đây cũng là tiền đề cho việc tranh luận: trước tiên, chúng ta phải đạt được một sự thống nhất, ít nhất là, ở một điểm chung, rồi sau đó mới đến chuyện lý luận các thể loại; mới có thể phân định được đúng và sai. Nói vậy có nghĩa là, nếu anh đồng ý A là đúng thì abc thế này thế nọ anh cũng phải công nhận B là đúng. Thông thường nghĩa là vậy.

Đây chính là quan điểm của tôi. nếu các vị không thích nó, tôi có những quan điểm khác. (1)

3. Nhưng khi gặp phải những trạng huống khó lòng biện biệt cho rạch ròi đúng sai, ngữ nghĩa cũng rơi vào vùng mờ, thì sẽ ra sao? Ấy là vì phi-lý cũng có thể là một thứ logic và khả năng hiểu được một cái gì đó là một cái gì đó thực ra không phải là việc quan trọng. Mà vốn hiểu cũng đã là một khái niệm mờ rồi. Nếu chấp nhận hiểu là một quá trình loại bỏ tính cách xa lạ của ngoại giới(2) thì rõ ràng đó không phải là một dáng hình cụ thể, có biên hay các thứ để mà hiểu của người này có thể "chồng khít" vừa vặn với hiểu của người khác. Điều quan trọng là chúng ta biết rằng mình khác biệt. Trên cái nền hiểu biết được như thế, có lẽ rồi bạn cũng hiểu được vì sao không nên làm cho người khác điều mình muốn người khác làm cho mình.

"Do not do unto others as you would that they should do unto you. Their tastes may not be the same". - George Bernard Shaw.

4. Thế giới không phải vì thế mà mỗi ngày mỗi khác. Cuộc sống này đây bao giờ cũng muôn màu. Chỉ là chúng ta với tâm hồn non nớt cùng con tim quả cảm trong lồng ngực phải ngày ngày vật lộn để không ngừng tiến tới trong cái thế giới này, mới phải đôi lúc lại ngỡ ngàng như thể mình vừa rơi tõm vào một vùng trắng của sự thân quen: một thế giới khác. Đôi khi cũng không tệ, nếu chúng ta đủ mở lòng.

Cá nhân tôi cho rằng con người chúng ta ai cũng đã từng một thời như vậy. Biết rằng thế này là phiến diện, nhưng để tiện cho việc gọi tên và để nhận diện một phân khúc đã từng trong cuộc đời của mỗi con người, tôi gọi đó là khi chúng ta còn trẻ. Với con tim quả cảm thực sự; và tiệc tùng suốt đêm. Những giấc mơ hoang, và chúng ta là những con thú săn mồi, thực thụ. Cho đến khi cuộc đời chạm ngõ, và buồn chán lèn vào. Lời quả như đồn. Thế nên chúng ta buộc phải chọn lựa: hoặc là buồn chán, hoặc là rực rỡ, hoặc là cả hai. Và Pamuk chọn lấy văn chương.

5. Về cơ bản, cơ thể con người vốn được thiết kế không phải cho lối sống thành thị. Chúng ta được thiết kế để trở thành một con vật săn mồi: đi săn và cảnh giác; chiến đấu và sống còn. Công nghiệp và công nghệ cũng như là con đẻ của nền văn minh đã biến đổi sâu sắc cách sinh hoạt của con người. Một cách sâu sắc, vì bản thân chúng ta chưa kịp tiến hoá để thích nghi với cái lối sống điểm cuối của chuỗi tiêu thụ thụ động này. Vì vậy, để bù đắp cho sự thiếu hụt vận động thể lý trong cuộc sống hằng ngày, phải có một dạng vận động khác thế vào: kích thích trí não cũng có thể gây hưng phấn không kém gì vận động tay chân. Đó cũng có thể là lý do giải thích cho việc cần có một liều văn chương mỗi ngày của Pamuk. Tôi có thể hiểu được cảm giác này. Như thể một cú xóc rất êm. Và tê tái lan dần truyền ra như tiếng chuông chùa ngoài xa vọng lại giữa buổi đêm lạnh.

Nhưng dẫu vậy rốt cuộc cũng không thể tránh được những lúc như thế này: Chán không phải vì buồn hay là chán mà là chán thôi. Hay cũng có thể là vì chúng ta không chịu hay là chấp nhận cái thực tại/tồn tại đang diễn ra này.

6. Trở lại với lịch sử. Allan Karlsson rất có thể là một nhân vật giả tưởng được Jonas bịa ra.(3) Nhưng cũng có thể ông là một nhân vật lịch sử có thật: với thân phận của kẻ nằm ngoài lề của mọi sự ghi lại: không giấy tờ, không hình ảnh, không hồ sơ; ông chẳng có gì trong số những thứ thuộc về xã hội và văn minh cả. Ông cũng chẳng bao giờ thuộc về xã hội hay văn minh. [Nói đúng hơn, là một cuộc đời vượt thoát ra khỏi cái bóng của xã hội và văn minh của nó.] Cái duy nhất ông có chỉ là một cuộc đời đầy rẫy những phiêu lưu nay được kể lại, với rất nhiều dẫn chiếu tới cũng như va chạm với các điểm nóng của lịch sử. Và đấy là điểm chính yếu. Vì ít ra chúng ta đã được tiêu khiển. Giống bản thân ông cụ Allan ấy, khi còn đang đung đưa chưa quyết trong cái ý định thoáng qua của một cuộc đào thoát, thì cái tiên quyết đưa đẩy cụ đến quyết định trèo qua cửa sổ, ắt hẳn là do cơn buồn chán đều đặn ngày qua ngày đang chờ trước mặt nếu như cụ chẳng rời đi, bắt đầu bằng buổi sinh nhật ồn ào chán òm với Xơ Alice chán òm. Vậy là, cụ đi.

Và phiêu lưu bắt đầu.

*



Thế nên hãy cứ để những nỗi buồn chán rực rỡ. Vì chúng ta chỉ có cuộc đời này.





(1) Groucho Marx de Heo sữa, trích trong lời tưởng nhớ của Plato và con thú mỏ vịt bước vào quán bar.
(2) Hành trình vào triết học, Trần Văn Toàn.
(3) Ông trăm tuổi trèo qua cửa sổ và biến mất.

Thành phố bị vây trong mưa(*)

Có thể nói gì về một cuốn sách khi mình chưa đọc hay là chưa đọc xong, đọc một phần hay đọc nửa chừng? Hay là nói về người viết/người dịch? (Cũng là người chứ phải thú quý hiếm đâu?) Hay là siêu hình hơn nữa, nói về sự đọc? - Thật không phải phép mà cứ thao thao bất tuyệt về sự truyền giống trong khi đứa bé con đây đang rành rành ra đấy, đúng không?
Vậy chúng mình nói gì về bé con đây, khi thành phố bị vây trong mưa?

Đúng là thành phố mấy nay bị vây trong mưa. Chuyện mưa gió vốn chẳng có gì đáng nói, nhưng trong tình cảnh bốn bể là nhà như hiện nay, xách xe ra đường vào một ngày mưa gió quả là một sự tuyệt đỉnh sinh vật. Chẳng mấy người có khả năng lội nước giữa vẫy vùng những đợt sóng vỗ bền bỉ như vậy: hết ngày này qua ngày khác. Vậy nên mới thành ra vây khốn: chúng ta ở đây, bị bó buột trong hoàn cảnh nếu không có gì quá cần kíp cũng chẳng ló đầu ra nhìn đường ngập làm gì cho mệch mồm. Sự tình thật ra không phải là vì ướt. Nhưng có điều còn hơn cả thế, chẳng dại gì mình lại hành hạ mình rời bỏ vùng êm ái này để đẫm mình dưới màn mưa ướt rượt ngoài kia. Điều này có gì đó giông giống với việc đọc: từ bỏ những tiện nghi dễ dàng và sẵn có, đọc như là một cách nhọc nhằn vượt thoát khỏi vùng êm ái (comfort zone) của bản thân.

Vậy đọc thì được gì mà phải nhọc lòng? Thành thật mà nói thì tôi không biết. Cái được từ việc đọc là rất mơ hồ dù cách đọc, với tôi, lại tương đối rõ ràng. Đó là từ nền tảng và thông qua các bản văn, đọc tức là thực hiện một loạt phép truy vấn mà nhờ đó thế giới dần hiện ra tựa thế giới như ta thấy. Cái thế giới riêng của mỗi cuộc đời ấy là duy nhất; mà cơ hồ như là phết lên cuộc đời mình những màu khác. Rất khác.

Tôi cho là sẽ là không phải nếu nghĩ về văn chương như một cái gì đó bình dân. Cũng thật không phải khi nói rằng văn chương phải s[tr]ang trọng. Tôi cho là người ta đã lầm lẫn giữa cứu cánh và biểu hiện: văn chương không việc gì phải bình dân, cũng như [nó] không phải bình dân chỉ bởi vì người ta nói về một tác phẩm theo cung cách bình dị. Bình dân hay không là ở chính người đọc: bản thân họ có cái thôi thúc hay là ham muốn cầm lấy quyển sách và thực hiện một cuộc dấn thân bước vào một thế giới khác, như là chuyện thường ngày họ vẫn đều đặn hoàn thành trong cuộc đời mình; lúc ấy, văn chương mới thực là một thứ gì bình dân, trong đời. Cho đến lúc đó, chúng ta có quyền mong chờ một giấc mơ về vệt văn chương xa tít. Như thể mong chờ một đứa bé; nếu cho rằng quyển sách là một đứa bé, và viết/dịch là một công tác hoài thai. Nên chúng ta mong chờ.

Cố nhiên, mong chờ một đứa bé thì chẳng thể làm gì khác ngoài chờ đợi. Dù là với lòng mong mỏi. Nhưng điều đó chẳng ít gì. Một ngày cũng vẫn 24 giờ; còn một tuần thể nào cũng bắt đầu bằng thứ hai, với rất nhiều gào thét. Dẫu vậy thì vẫn không thể khác được. Chúng mình vẫn chỉ có thể tiếp tục chờ đợi. Dẫu bao nhiêu gào thét. Trong im lặng.

Và cho dù bé con ấy đã chào đời thì Im lặng là thứ duy nhất mình có thể chia sẻ (cùng) với nhau. *cười*

Cuộc đời chúng ta được trao tặng

Đây là cuốn sách nói về trẻ em, cùng số phận của chúng. Nhưng trong một chừng mực nào đó, cũng là nói đến người mẹ, theo nghĩa là một bộ phận cơ hữu (không thể tách rời) của nhau: không có đứa trẻ thì người mẹ không tồn tại và ngược lại, không có người mẹ thì đứa trẻ cũng khó lòng sống còn. Vì lẽ bạn phải hiểu rằng người mẹ chỉ ra đời khi đứa trẻ được sinh ra; người mẹ chỉ tồn tại khi đâu đó có một đứa trẻ cần được chăm sóc.

Tôi không bao giờ nghi ngờ lòng tốt của họ khi cố gắng hết sức để giúp đỡ những đứa trẻ. Không có người điều hành cơ sở thu xếp con nuối nào lại phát biểu rằng bằng cách tổ chức Chiến dịch này, họ đã diệt trừ được nỗi đau khổ ở Việt Nam. Thay vào đó, họ có một mục tiêu bó hẹp hơn, đó là: Tập trung vào việc làm cho cuộc sống của [từng] cá nhân lũ trẻ trở nên tốt đẹp hơn.

"Trong khi trẻ em vẫn còn là những con số thống kê, chúng không thể được giúp đỡ gì nhiều. Nhưng khi số đông giải tán và chỉ còn lại duy nhất một đứa trẻ đứng trước chúng ta, khi đó, cách duy nhất chúng ta có thể làm để giảm bớt sự đau khổ của hàng triệu nỗi đau, đó là: an ủi đứa trẻ đó". - Rosemary Taylor

- Dana Sachs, Những mảnh đời được ban tặng - Chương 8: Kỷ vật và những vết sẹo, tr. 215. 

Mùa lạt - 02

Một status trên facebook, nay đăng lại bên này để câu viu.

*

Alain đã viết thế này: "Cảm tính không đồng nghĩa với cảm thương. Ta phải hiểu từ này như là một mối liên giao chặt chẽ hơn nữa giữa suy nghĩ và cội nguồn của cuộc sống; mối liên giao này có thể thấy ở người ốm bất kể giới tính họ là gì, nhưng nó thường chặt chẽ hơn ở phụ nữ do ưu thế tự nhiên trong chức năng mang thai và cho con bú, và tất cả các chức năng có liên quan."

Hoặc là một chấn động mang tính phổ quát: Nỗi bất hạnh của tha nhân.

Trong thời đại của siêu xê dịch như hiện nay, sự chấn động bùng phát từ đâu đó bên kia quả địa cầu, ngay lập tức sẽ được mang đến trước mặt chúng ta. Trước tiên là hình ảnh; phần nào đã bị tước bỏ cảm xúc. Cảm xúc truyền đi chậm hơn; thông qua những mạng lưới mang nhiều tính cá nhân hơn và nhỏ hơn: qua giọng nói hay những dòng tin (thảng thốt) trên các nền tảng mạng xã hội. Chia sẻ lúc này sẽ tạo nên những nối kết mong manh giữa những người xa lạ: chúng ta cảm thấy gắn kết với nhau - ở nơi vô sự này, và với những con người đang đứng trước thảm hoạ đó: cùng chia sẻ một mối lưu tâm về sự vô thường của tồn tại. Và phần nào đó, sự thương cảm trước mất mát của con người.

Xét về thực tiễn, những điều nói trên, cả những cảm xúc thoáng qua đây nữa, là vô dụng. Chúng chẳng giúp được ích gì. Những gì đang diễn ra đây, vốn chẳng khác nào một đợt bùng phát nhỏ mang tính sự biến khuấy đảo dòng chảy bình lặng của đời sống thị dân vốn nhiều thoả mãn trễ nải và đủ đầy, dư dã sự hời hợt và vô tâm. Rồi con người quên mau.

Vì thế, trước khi mọi sự chìm vào quên lãng, tôi muốn nói điều này: Hãy hy vọng. Như một phương cách để cất đi sức nặng của hòn đá đang đè chặt lồng ngực mình: Tôi hy vọng. Điều này cũng lại là một việc hoàn toàn vô tích sự nữa. Nhưng tôi hy vọng.

Rằng những con người đang khốn khổ đó, có đủ can đảm để tiếp tục đối mặt với cuộc đời này.



Đừng bỏ cuộc. — in Boston, MA, United States.

T[ôi] mất tích.

T mất tích. Còn tôi thì không thể phân biệt được giọng đọc là nam hay nữ. Kể cả cái kiểu tẩm ngẩm tầm ngầm của y nữa, thật chẳng ra nam mà cũng chẳng phải nữ.

T mất tích. Đến ngày thứ ba thì tôi phát ngán. Mọi chuyện cứ xoay vòng xoay vòng chẳng đâu vào đâu, nhất là cái kiểu trinh thám cà rỡn hay đùa mà đùa nhát nào cũng bén ngọt ấy. Của đáng phải tội, cái kiểu đùa sắc sảo ấy chỉ có thể là đàn bà, mà nhất thiết phải là đàn bà đẹp.

T mất tích. Cái con bé con ấy, Hannah ấy, tôi thích nó vô cùng. Trong một phút bốc đồng, tôi nghĩ đây chính là phiên bản chưa sửa lỗi của cô Scott. Cái phần lỗi chưa sửa ấy là do thiếu mất người anh trai, và một phần là sự vắng mặt của biểu hiện: mọi chuyện cứ như biên kịch đi dây trong đầu; chỉ trong đầu thôi. Rồi cái cách con bé nói nó nhớ "bà", cái cách nó lặng lẽ uống sữa thay cho bữa tối, cái cách nó tự  động đeo dây an toàn làm tôi có cảm giác thừa thải: tôi cảm thấy tay chân thừa thải trong khi có gì đó như là một nhát cứa đang chực ngập sâu vào tim mình. Tôi chẳng làm gì được.

T mất tích. Hay là tâm thế của cuộc đời bên lề luôn cưỡng lại tình cảnh bị hút về phía trung tâm nhưng đồng thời chẳng hề thuộc về đó? Hay là những bó buộc khiến họ không thể rời đi?

T mất tích. Tôi nghĩ đây là lỗi của mình. Hoàn toàn không có tích cách giới gì trong giọng đọc cả. Nghiễm nhiên tất cả chỉ là do tôi tưởng tượng; mọi thứ diễn ra như cách tôi muốn nó diễn ra, hay ít ra là diễn ra theo cách thức tôi muốn hướng đến. Vô thức đã hoạt động rất tốt hay những mẫu hình vốn sẵn trong tôi đã lèo lái hình ảnh của nhân vật một cách âm thầm, có khi là đầy cưỡng bức. Nhưng tôi nghĩ điều này là quan trọng: cái được trước hết và cốt yếu nhất của việc đọc tiểu thuyết đó là có được những đối thoại với chính mình thông qua những đi dây được cài cắm trong văn bản. Đúng sai là thứ yếu, kể cả việc nhận ra chính sự đúng-sai/nhầm lẫn ấy nữa.

T mất tích. Tôi liên tục lặp lại cái điệp ngữ này, như một sự triển hạn không dứt âm hưởng của cái kết: như một tiếng nén bị kiềm nén không thoát nổi ra khỏi lồng ngực: T mất tích.


P/s: Rốt cuộc thì tôi mừng vì T đã mất tích. Hay ít ra phần tuổi trẻ trong tôi vẫn đang gào thét mừng vui.

Alain và những trao đổi ngắn

hay "Hạnh phúc là phần thưởng dành cho những người không đi tìm nó" - Émile Chartier.



Sẽ là rất hữu ích nếu ta phân biệt được sự khác nhau của lịch sự và lịch duyệt. Từ điển có thể có ích, nhưng để làm rõ hơn sắc thái ngữ nghĩa đòi hỏi dụng công nhiều hơn: lịch duyệt là cái hào quang tỏa rạng mà một cá nhân  tỏa ra thông qua giao tiếp/tiếp xúc với những người khác; trong khi đó lịch sự là một phép thực hành niềm vui trong ứng xử. Đó cũng chính là sợi chỉ xuyên suốt những bài trao đổi ngắn của Alain trong cuốn sách này: Alain hướng dẫn, và phần nào là khuyến dụ chúng ta thực hành lối sống theo phép lịch sự, để tạo ra niềm vui, để được hạnh phúc.

Tuy nhiên một phần lớn và dài của tập sách là những bài trao đổi của Alain về sự bất hạnh: ông giảng về các biểu hiện, phần nào xác định nguồn cơn cũng như là đưa ra phương cách chối từ cái-gọi-là bất hạnh. Bởi theo ông miêu tả phần lớn những bất hạnh của con người là sự kéo dài của tâm lý hơn là một sự kiện thực chất mang tính cách bi kịch. Biết được thực chất là bước đầu để vượt qua vấn đề.

Vượt qua như thế nào? Bằng niềm vui. Alain cho rằng phép lịch sự có thể học được bằng rèn luyện. Thực hành lịch sự cũng là cách để giữ niềm vui trong lòng, không tạo điền kiện cho những suy nghĩ tiêu cực xâm nhập. Khác với lịch duyệt vốn là một sự duyên dáng bẩm sinh hay được tích tụ lâu dài theo năm tháng, phép lịch sự là một sự ứng biến tức thời trong hoàn cảnh cụ thể, chỉ nhằm để, ở mức tối thiểu là, không gây tác động xấu hoặc là thô lỗ đến những người chung quanh mình. Và điều này không đòi hỏi sự duyên dáng - mà thậm chí ngược lại, vẻ lúng túng của kẻ dốc tâm thực hành phép lịch sự, nhiều trường hợp, lại góp phần tạo ra hiệu quả to lớn trong việc kiến tạo niềm vui đối với những người bên cạnh; nhưng đấy lại là một chủ đề khác rồi - cho nên ai cũng có thể làm theo: ai cũng có thể thực hành theo phép lịch sự để kiến tạo hạnh phúc thông qua niềm vui.

Nhưng nói như vậy là không hoàn toàn thành thật, bởi vì ở đây có một cái bẫy người đọc. Không liên quan gì đến Alain hay là tôi; chẳng ai rắp tâm bày bố sập bẫy ai cả. Vấn đề là chúng ta giao tiếp thông qua ngôn ngữ. Và có những điều cần phải nói đi nói lại nhiều hơn một lần, để tránh những hiểu nhầm không cần thiết. Phương cách thực hành phép lịch sự là dành cho tất cả mọi người mà không nhất thiết đòi hỏi phải có những phẩm cách hay tiêu chuẩn riêng biệt nào: ai cũng có thể tập theo và ai cũng có thể hạnh phúc. Nhưng đây không phải là chiếc đũa thần của hạnh phúc. Alain khuyến dụ người đọc thực hành theo phép này như một phương cách khả dĩ kiến tạo hạnh phúc nhưng đó không phải là một đảm bảo cho hạnh phúc ở trước mắt.

Thêm nữa, phép lịch sự không hẳn là phương cách đúng đắn duy nhất để được hạnh phúc. Mà đúng đắn hay không cũng không quan trọng nữa: Rạch ròi được phải trái đúng sai là cần thiết nhưng hiểu được thế nào thì phụ hợp với bản thân mình, bất kể điều đó là đúng hay sai, còn thiết yếu hơn. Bởi đó là nền tảng thiết thực duy nhất của một con người có thể vin vào, trong cuộc đối mặt với cuộc đời này.

Chớ vì bất kỳ ai bảo rằng thế này mà cuộc đời mình bị lái đi thế nọ.

Bởi vì Sống như là sự đọc; chất lượng chỉ tùy thuộc vào mỗi bản thân mình.
Hãy trở nên cương cứng. (*)





(*) Phe đơ rít Niết sờ Lang Minh mèo.

Để đọc một cuốn sách

có khi phải làm rất nhiều việc. Về những việc này, chẳng hạn, trong chương mở đầu của cuốn tiểu thuyết lan man nhất lịch sử loài gặm nhắm kể từ khi có chữ viết tới giờ của mình - Se una notte d'inverno un viaggiatore [If on a winter's night the traveler, trans. William Weaver] , Italo Calvino đã xuất sắc tỏ bày, nay tôi không nhắc lại nữa. Nhưng trước cả những trường thiên tán thán về cơ man những quấy quả sự nghiệp dấn sâu vào im lặng của việc đọc, có một việc mà như hải đăng Phương Văn đã từng nhắc đến, thì đầu tiên người ta cần phải bỏ tiền mua sách đã. Việc này là một việc cần phải tập luyện.

Đúng là tôi đang trỏ đến vấn đề tác quyền. Tôi không phải người cổ suý cho sự phục tòng những nguyên tắc đạo đức như thể một điều gì đó bất di bất dịch. Tôi cũng chẳng ưu (ưu chứ không phải ưa nhá bác biên tập viên mặt rắn như đá :P) gì giá sách lúc nào cũng chực bắn thăng thiên như pháo lên trời. Tôi còn thậm ghét bọn biên tập viên mòm mép suốt ngày ra rả mồm xéo mắt lườm bỏ dăm trăm ngàn ăn uống này nọ không nói gì còn tốn mấy chục ngàn mua cuốn sách thì ỏng eo đắt đỏ này nọ. Mẹ, đắt thì bố bảo là đắt chứ mắc chó gì so đo chuyện bố ăn lẩu hay bỏ tiền mua sách nuôi chúng mày? Ấy, tôi nói là nói vống thế thôi chứ thực tâm biết ơn các bạn biên tập viên cùng nxb vô cùng. Không có họ, tiền bạc chắc đã thành một khái niệm ngoại biên-bên lề vũ trụ của tôi. Cái việc tôi muốn làm ở đây, chỉ là muốn thử kiếm tìm một điều gì khác.

Khác hơn là những gì đã được ra rả suốt ngày hết tháng rồi ấy. Dù là chuyện ai nấy đều thấy rằng, chó (thì) cứ sủa còn đầu nậu cứ xơi. Tuyệt nhiên chẳng thấy đâu là lối thoát. Sh!t.

Cũng bởi thế nên ngỏ hầu giải quyết cái sự bón, tôi muốn tách riêng một trường hợp khá đặc biệt và, thiển nghĩ là, tương đối phổ biến: cho rằng cái gì có trên mạng [internet] thì là của chung; mà cụ thể hơn, là quan điểm cho rằng sự thiệt thòi của tác giả sẽ được bù đắp và vượt trội bởi sự hiểu biết của mọi người và vì vậy mà xã hội sẽ tốt lên. Bản thân cũng phải thừa nhận rằng suy nghĩ như này là một cái gì đó rất khó chối từ. Hoặc lúc này hoặc lúc khác, chúng ta khó mà không tận dụng một đôi ba ... chục lần.

Xem xét vấn đề thuần túy từ góc độ của một người-tiêu-dùng-đọc chẳng hạn, hẳn nhiên bạn sẽ dễ dàng nhận ra rằng đây là một tình huống có sự mâu thuẫn về lợi ích. Nếu có quen biết với người trong ngành, í tôi là người làm về xuất bản, người viết hay là người biên tập chẳng hạn, thì hẳn là có sự giằng xé, ở những mức độ nào đó, xuất hiện trong bạn. Tôi không nói đến vấn đề đạo đức hoặc giả to tát hơn là công bằng; dù rằng ít nhiều nó là nguồn cơn cho sự phản kháng nội tâm vừa kể. Thậm chí trong trường hợp bạn chẳng thấy điều gì nhói lên thì cũng không có nghĩa là bạn không đạo đức hay gì. Đó không phải là điều tôi muốn diễn đạt: bàn về đạo đức chưa bao giờ là điều tôi muốn.

Tôi muốn tiếp cận vấn đề từ một hướng khác trung tính hơn. Điều này cho thấy bản thân tôi là người ủng hộ bảo vệ tác quyền và đây là một nghĩa vụ về mặt đạo đức. Nhưng thậm chí cả có như vậy, thì viện dẫn đạo đức vẫn là một động thái có phần vô nghĩa trong không gian mạng không nhân dạng và khó kiềm tỏa này. Mà đạo đức bao giờ cũng là một khái niệm nhợt nhạt.

Trở lại với luận điểm ở trên mà tôi cho rằng việc phản bác lại là điều dễ dàng. Có hàng tỷ cách ấy. Và sau đây là một trong một tỷ.

Đầu tiên tôi muốn nói rằng đây là một lập luận dựa trên Thuyết Công lợi (tiếng Anh là u u gì đấy lằng nhằng lắm chả nhớ được): tổng hòa lợi ích của xã hội mà cho kết quả là tốt thì hành động thúc đẩy tác động như vậy xảy ra là hành động tốt, cần được khuyến khích. Trong trường hợp này, cụ thể là một cuốn sách chẳng hạn, số người download bản ebook chùa hiển nhiên là đông hơn, mà phần nhiều là vượt trội, so với số người có lợi ích cụ thể và hợp pháp từ việc bảo vệ tác quyền. Do vậy, hẳn nhiên mà số người được sướng sẽ áp đảo số người người không được sướng. Thêm vào đó, cùng số tiền bỏ tiền ra mua sách ấy, mà nhờ các bản ebook có sẵn trên mạng, nên có thể được dùng vào những việc khác như là tiêu dùng; điều này cũng là một cách đóng góp cho nền kinh tế nước nhà. Nhờ vậy, xã hội sẽ tốt đẹp hơn.Còn tác giả cứ việc cạp đất mà ăn.Zé!

Sẽ cần vận dụng rất nhiều hiểu biết để có thể bẻ lại lập luận như trên, í là để thực sự bẻ lại ấy, tức là chấp nhận mọi sự mập mờ về ngữ nghĩa, chấp nhận luôn cả cách đo lường có phần man chá ấy, chấp nhận luôn việc xem xét tính đúng sai của phát biểu: í tôi là chúng ta chấp nhận tất cả mọi sự vô lý có thể được viện dẫn đến trên đời, chấp nhận chơi theo luật ấy để mà biện bác luận đề, để có thể tiếp tục sự đối thoại, cho đến tận khi một trong hai bên từ chối tiếp tục. Theo nhẽ đó, đến là phải lôi cả kinh tế học vào, mà như thế thì gió to lắm. Lại đang mùa mưa bão, thế nên tôi đi đường vòng.

Tôi muốn viện đến vấn đề nguyên tắc. Nhằm làm rõ một cái gì đó minh nhiên và có khả năng ứng dụng cao, hơn là trông chờ vào sự tự giác tuân thủ có tính cách đạo đức ở mỗi người. Nguyên tắc đó, tôi gọi là Nguyên tắc Sarajevo, nguyên văn như sau:

It's no secret that there's a struggle between those who would defend the city at all costs and those who feel that the principles of the city, the ideas that made Sarajevo worth fighting for, cannot and should not be abandoned in the fight to save it.

Cái nguyên tắc đó là gì và liên quan gì đến việc tôn trọng tác quyền? Hay nói cách khác, điều tôi thực sự muốn nói đến ở đây là gì? Tôi chỉ muốn kể chuyện mà thôi dưng mà viết dài quá đâm ra lười rồi nên tôi sẽ cố kể nốt một chuyện này nữa thôi nhé.

Gào là một tác giả Việt Nam rất thành công trên thị trường xuất bản-sách nội địa. Sách của cô đều đặn được in ra, tiêu thụ và tái bản liên tục. Và có lần tôi được nghe kể, nói về việc ghi số bản in trên bìa sau của sách, giám đốc một công ty làm sách đã nói: riêng với tác giả Việt Nam thì tuyệt đối không chơi trò ma; in bao nhiêu thì ghi vào bấy nhiêu. Có rất nhiều điều cần xem xét trong phát biểu của vị giám đốc nọ, nhưng điều làm tôi thích thú, thực sự thích thú ấy, không phải là sự ưu ái dành cho tác giả người Việt hay sự khẳng khái xem chừng là nửa vời của phát ngôn. Chính cái mong mỏi nằm phía sau phát ngôn ấy làm tôi thích thú: cái ý hướng muốn được thành thật với nhau, nhất là trong làm ăn.

Việc này là một việc cũng cần phải luyện tập.